संगठनको सकारात्मक प्रभावका लागि प्रसंसनीय खोज पद्धती

कुनै विशिष्ठ प्रकारका लक्ष्यहरु प्राप्त गर्न एक निश्चित प्रणालीगत संरचना नै संगठन हो । प्रत्येक संगठनका लागि तीन प्रकारका तत्वहरु (१) सदस्यता (२) लक्ष्य र (३) प्रणाली अनिवार्य हुन्छन । प्रत्येक संगठनको निश्चित लक्ष्य हुन्छ र त्यसमा आवद्ध सदस्यहरुको काम कर्तव्य र अधिकार तोकीएको हुन्छ । त्यस संगठनका सदस्यहरुले संगठनका लक्ष्य र उद्धेश्यहरु प्राप्त गर्नका लागि तोकीए अनुसारका काम कर्तव्य र अधिकारहरुको पालना गर्नु पर्दछ । संगठनहरु समाजमा नयाँ नयाँ मुल्य र मान्यता स्थापीत गर्ने आधारहरु हुन । त्यस संगठनमा आवद्ध सदस्यहरुले गर्ने अन्तरक्रिया र व्यवहारले नै त्यस संगठनको मुल्य र मान्यतालाइ दर्शाउदछ । प्रत्येक संगठनका फरक फरक लिखित कानून र नियमहरु हुन्छन जसले संगठनले खेल्न पर्ने औपचारीक कृयाकलापलाइ निर्देशित गर्दछन । संगठनहरुमा कतिपय अलिखित मुल्य मान्यताहरु पनि रहेका हुन्छन जसले त्यस संगठनको संस्कृतिलाई दर्शाउदछन । सदस्यहरुका साझा अनुमान, मुल्य, मान्यता, विश्वास जसले त्यस संगठनको सांगठानीक साशन प्रकृयालाइ निर्देशीत गर्दछ । संगठनहरु के कस्ता अपेक्षाका लागि कुन मुल्य र मान्यताहरुलाइ अंगालेर अगाडी वढेका छन र त्यसमा आवद्ध सदस्यहरुले संगठनका अपेक्षा, मुल्य र मान्यता अनुरुप आफना व्यवहारहरुलाइ निर्देशीत गर्न सकेका छन की छैनन ? संगठनले निदिष्र्ट गरेका लक्ष्य एवम उद्धेश्यहरु प्राप्त गर्ने योग्यता, दक्षता र मनोवृत्ति छ की छैन भन्ने कुराले संगठनको सफलता र औचित्यलाई प्रभवित पार्दछ । नेपालमा विभिन्न लक्ष्यहरु प्राप्त गर्ने उद्धेश्यले वर्षेनी धेरै संगठनहरु स्थापना गरिन्छ तर वदलीदो परिवेश अनुसार संगठन सस्थापक र सदस्यहरुमा ज्ञान, सिप र धारणमा दुरुस्तता गर्न नसक्दा संगठनहरुको निष्प्रभावी हुँदै जान्छन र अन्तमा विगठन वा प्रभावविहिन हुन जान्छन । कतिपय अवस्थामा संगठनका महत्वपूर्ण तहमा रहेका व्यक्तिहरुका आफ्ना निजी स्वार्थ र राजनीतिक अभिष्ठाका कारण संगठनको सामुहीक उद्धेश्य प्राप्तीमा कुठाराघात हुन्छ र संगठनको सामुहीक पहिचान नामेट भएर जान्छ ।  जव संगठनहरु निष्प्रभावी वा विगठन हुन्छन तीनिहरुले सदस्यहरुमा मात्रै नभई समाजमा निरासा र असफलता सञ्चार गरीरहेका हुन्छन भने जव संगठनहरु सफल र प्रभावकारी हुदै जान्छन त्यस्ता संगठनहरुले उत्साह, उमंग र सिर्जनशीलता प्रवाह गरीरहेका हुन्छन । परमपरागत सोच अनुसार परिआएका समस्याहरु सामधान गर्नको लागि संगठनको निर्माण गरिन्थ्यो र हाल सम्मपनि संगठन बिकासमा भएको परिवर्तनको अज्ञानता कारण धेरै जसो संगठनका नेतृत्व र सदस्यहरुको बुझाइ संगठनलाई समस्या सामाधानको माध्यामको रुपमा वुझ्ने गरिन्छ जसले गर्दा संगठन जुन लक्ष्य र उद्धेश्य हासिल गर्न पर्ने हो त्यो गर्न सकिरहेका छैनन । एक्काइसौ शताब्दीमा संगठनको आधारभुत मान्यता नै नयाँ अवसर सिर्जना गर्ने माध्यामको रुपमा परिभाषि गरिएको छ । रक फेलर फाउण्डेसन, माइक्रो सफ्ट, एपल, ग्रामिण विकास बैक, फोर्ड फाउण्डेसन जस्ता संगठनहरु यसका उदाहरण हुन भने नेपालमा विभिन्न संघ संगठनले नेतृत्व गरेका सकारात्मक कार्यहरुलाइ उदाहरणको रुपमा लिन सकिन्छ । संगठनको लक्ष्य र उद्धेश्यहरु विगतका समस्या र कमजोरीहरुको व्याख्या विश्लेषण नभई नयाँ भविष्यका लक्ष्य र उद्धेश्यहरु निर्माण र प्राप्ती गर्न नेतृत्व र सदस्यहरुलाइ परिचालन गर्ने माध्याम हुन जसले गर्दा संगठन भित्र आशा, उत्साह र उमंगको सञ्चारका हुनुका साथै सदस्यहरुबीचको सम्वन्ध समुधुर र सहयोगी हुन्छ त्यसैगरी संगठनले प्राप्त गर्ने नयाँ लक्ष्यबाट समाजले नयाँ कुराहरुको प्राप्ती गर्दछ र सिंगो समाज नै अग्रगामी दिशामा निर्देशीत हुन्छ । समाजको लागि संगठनहरुले विभिन्न क्षेत्रहरुमा दिन सक्ने सकारात्मक योगदानहरु भएकै कारण संगठनहरुलाइ समाजको सकारात्मक रुपान्तरणका संवाहकको रुपमा लिइन्छ । संगठनहरुलाइ भविष्यमुखी र सकारात्मक परिणाम मुखी बनाउन त्यसका नेतृत्वको ज्ञान, सिप, धारण र नेतृत्व क्षमताको महत्वपुर्ण योगदान हुन्छ । संगठनको नेतृत्वले सदैव समग्र नयाँ र रुपान्तरणकारी संरचनाको बारेमा अवधारणा तयार गरी सदस्यहरुलाइ आकर्षण गर्न सक्नु पर्दछ । संगठनलाइ प्रभावकारी बनाउन यससँग सम्वन्धि सवै सरोकारवालाहरुको उपस्थितीमा संगठनको दूर दृष्टि निर्माण गरी भविष्यको कार्यदिशा निर्माण गर्न पर्दछ भने सबै सरोकारवालाहरुको भूमिकालाई ससम्मान उपयोग गर्न सक्नु पर्दछ । संगठन व्यवस्थापनमा पुरातनवादी सोचलाइ चुनौती दिदै समग्र संगठनको व्यवस्थापनद्धारा संगठनको प्रभावको सकारात्मक प्रभाव फैलाउन सक्नु नै आजको लागि अवसर हो । विशेषत प्रोफेशर डेभिड कुपरराइडर ले सन् १९८०को दशकमा  अमेरीकाको केसवेष्टर्न विश्वविद्यालय को वेदरहेड अफ स्कूल अफ म्यानेजमेन्टमा प्रसंसनीय खोज पद्धतीको बिकास गरेपछि संसारभरी सकारात्मक संगठन बिकासको अवधारणा अगाडी आयो भने प्रोफेशर मार्टिन सेलिंगमेन, बारबरा फ्रिडिक्सनद्धारा पत्तालगाइएको सकारात्मक मनोविज्ञानको शक्ति पश्चात साकारत्मक संगठन बिकासले नयाँ आयाम लियो । प्रसंसनीय खोज पद्धतीको प्रयोग पश्चात विश्वका विभिन्न संगठनहरुले आफ्ना लक्ष्य र उद्धेश्य प्राप्तीमा निकै ठुला फड्का मार्न सफल भए । यदि संगठनको लक्ष्य र उद्धेश्यहरु भविष्य केन्द्रित छन र सबै सदस्यहरुको साझा सहभागीतामा संगठनका लक्ष्य र उद्धेश्यहरुलाइ तर्जुमा गरियो भने छोटो समयमा नै चमत्कारीक परिणाम हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने तथ्य व्रिटिस एयरवेज, ब्राजीलको न्यूट्रिमेण्टल फुड कम्पनी, अमेरीकाको रोडवेज एक्प्रेस, ग्रिन माउण्टे कफी, जस्ता कम्पनीहरुको प्रगतीले प्रमाण्ति गरेको छ भने नेपालमा पनि क्यापिटल कलेज एण्ड रिसर्च सन्टेर, मोडेल नर्सि∙ कलेज, महाराजगञ्ज नर्सि∙ कलेज लगायत विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी सस्थाहरुले प्रसंसनीय खोज पद्धतीको प्रयोगवाट विभिन्न सकारात्मक परिणामहरु प्रात्प गर्न सफल भएको छन । प्रसंशनीय खोज पद्धती ९ब्उउचभअष्बतष्खभ क्ष्लत्रगष्चथ ब्उउचयबअज०  भनेको  कुनै पनि व्यक्ति, संघ संस्था वा समुदायमा रहेका जीवनदायी वा प्रेरणादायी ऊर्जाहरुको प्रक्रियागत ढंगवाट खोजी गरी तिनमा जीवनदायी वा प्रेरणादायी कुराहरु बढाउने कारणहरुको खोजी गर्ने विधि हो । यस विधिमा सफलताका कारणहरु र ती कारणहरु वढाउन सकिने उपायहरुको वारेमा खोजी गरिन्छ । कुनै पनि समाज वा संस्थाकोे अग्रगामी रुपान्तरण त्यस समाजका सदस्यहरुको उत्साह र उमंगमा भर पर्दछ । यदि समुदायका सदस्यहरु उत्साहित र भविष्यप्रति आशावादी छन् भने त्यहाँ सहकार्य, सद्भाव र सहमति सम्भव हुन्छ र चमत्कारिक रुपमा सकारात्मक रुपान्तरण हुन्छ । यसको ठीक विपरित यदि नैराश्य, नकारात्मक र निरुत्साहित छन् भने त्यहाँ दोषारोपण, द्वन्द्व र मनमुटाव हुन्छ र टकरावको स्थिति उत्पन्न हुन्छ । यसो हुँदा रुपान्तरण संभव हँुदैन । अधिकाँश नेपाली संगठनहरुमा व्यक्तिका असफलता, कमी कमजोरी, संगठनका असफलता, अभाव र समस्याहरुलाइ आधार मानेर परिवर्तनको खाका तयार गरीन्छ जसले गर्दा त्यस्ता संगठनहरुमा एक अर्का प्रति नकारात्मक भावना, तिक्तता, नैराष्यता संस्थागत रुपमा नै बिकसित हुन्छ भने सिंगो संगठनको मानव संसाधन विभिन्न गुट उपगुटमा विभाजन हुन गई एक आपसमा खुट्टा तानातानको स्थिती पैदा हुन्छ जसले गर्दा वर्षौको प्रयास र लगानीका वावजुद परिणाम निष्प्रभावी हुन्छ भने त्यस्ता संगठनमा आवद्ध व्यक्तिहरुको व्यक्तित्व पनि शंकालु, अविश्वासी र धोकेबाज हुन्छ जसको प्रभाव निजी जीवन र परिवारमा पनि पर्दछ ।

सकारात्मक रुपान्तरणको आधार

समस्यामुलक खोज    सकारात्मक खोज

नकरात्मक प्रश्न         सकारात्मक प्रश्न

नकारात्मक उत्तर        सकारात्मक उत्तर

नकारात्मक कार्य       सकारात्मक कार्य

नकारात्मक परिणाम    सकारात्मक परिणाम

नकारात्मक परिवर्तन    सकारात्मक परिवर्तन

नकरात्मक समाज       सकारात्मक समाज

व्यक्तिको भुमिकालाइ प्रभावकारी बनाउन व्यक्तिमा सिर्जजशिलता, सहनशिलता र आत्मविश्वास आवश्यक हुन्छ जुन सकारात्मक सोचवाट मात्रै संभव हुन्छ । त्यसकारण प्रशंसनीय खोज पद्धतिले उत्साहको  कारण खोज्दछ, मानिसलाई उसको व्यक्तित्व, परिवार, संस्था र समाजप्रति प्रतिवद्ध वनाउँछ जसले  गर्दा सकारात्मक परिणामहरु प्राप्त हुन्छन् । यस विधिले यथास्थिति र पछौटेपनलाई  चुनौती दिन्छ । यस प्रक्रियामा समाहित भएपछि व्यक्तिले थाहै नपाइ सकारात्मक योगदान दिन थाल्दछ । प्रशंसनीय खोज विधिले  मानिसको  सोच्ने तरिकामा नै आमूल सकारात्मक रुपान्तरण ल्याएर नयाँ जीवन शैलीको निर्माण गर्दछ । यसले व्यक्तिको सोच्ने  दायरालाई  नै  फराकिलो  वनाइदिन्छ र व्यक्तिलाई आफूलाई आवश्यक पर्ने नयाँ विचारको आविष्कार गर्ने क्षमताको प्रष्फुटन गराइदिन्छ । यसले एक अर्काको अस्तित्वलाई स्विकार गरेर सहकार्य गर्न सक्ने क्षमताको विकास गराइदिन्छ । यसले व्यक्तिको निजी जीवन पद्धति, परिवार, संस्था, समाज र सिंगो देशलाई नै नयाँ जीवन दिन सक्दछ । यस पद्धतिले मानिसहरुले सपनामा पनि नचिताएको सकारात्मक रुपान्तरणलाई सहज तवरले प्राप्त गराउन मद्धत गर्दछ । मुख्यत यस विधिले निराशामा जीवन गुजारी रहेका अब केही पनि हँुदैन भन्ने मानसिकताले ग्रसित व्यक्तिहरुमा नयाँ सोच, उत्साह र जाँगरको निर्माण गरिदिन्छ ।
सबै प्रकारका संस्थाहरु, विद्यालय, कलेज, सहकारी, वंैक, अस्पताल, गैसस आदिमा अन्तरनिहित क्षमताको प्रष्फुटन गराइ असाधारण परिणाम प्राप्त गर्ने  दिशानिर्देश गराउँदछ । संस्थाहरुमा सहकार्य र सकारात्मक वातावरणको निर्माण गराउँदछ । संस्थामा कार्यरत कर्मचारीहरुमा नयाँ जोस, जाँगर, उत्साह र उमंग जगाउँदछ । भविष्यमुखी वनाउँदछ र संस्थालाई आवश्यक पर्ने विधिको आविष्कार गराउँदछ । नेपालजस्तो हर क्षेत्रमा निरासा र आलोचनामा रुपमल्लिएको देशमा यस विधिअनुसार व्यवस्थापन, योजना तर्जुमा, तथा कार्यान्वयन गर्न  सकेमा नेपाली समाजको चमत्कारिक रुपमा सकारात्मक रुपान्तरण हुने कुरा निश्चित छ । देशको शिक्षा क्षेत्र तथा व्यापार क्षेत्रमा व्याप्त रहेको निराशाजनक अवस्थमा आमूल रुपान्तरण गरी सकारात्मक परिणाम प्राप्त  गर्न यस विधिले जादू सरह काम गर्न सक्दछ भने राजनीतिमा हावी रहेको एक अर्कालाई निषेध गर्ने प्रचलनलाई अन्त गरी सहकार्य र सहमतिको  सं स्कार बसाल्न यस विधिले चमत्कारिक योगदान दिन सक्दछ ।
नेपालमा प्रशंसनीय खोजलाई  कतिपय विद्ववानहरुले  सकारात्मक सोचको  शाखाको रुपमा वुझ्ने गरेको पाइन्छ तर यो त्योभन्दा भिन्न हो । यो व्यवस्थापन विज्ञानको एउटा स्थापित र जुर्मराउँदो विधि हो । यसले व्यक्तिलाई उसको परिवार, संस्था र समाजप्रति सकारात्मक र प्रतिवद्ध वनाउँदछ । परिकल्पना नेपालले समय समयमा राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय सम्मेलनहरुको आयोजना गरेर यस विधिमा भएका नयाँनयाँ विकास र विस्तारका वारेमा अनुसन्धानकर्ता, सहजकर्ता र प्रयोगकर्ताहरुलाई सूसुचित गराउँदै आइरहेको छ । परिकल्पना नेपाल प्रशंसनीय खोज विधिका अनुसन्धानकर्ता, सहजकर्ता तथा प्रयोगकर्ताहरुको साझा स्वतन्त्र संस्था हो । यसले प्रशंसनीय खोज विधि वृद्धि तथा विकासका लागि विभिन्न अन्तराष्ट्रिय अनुसन्धानकर्ता को  समुदायसँग पनि सहकार्य गर्दछ ।